Kalkmortel bij restauratie

kalkmortel -cementvoegmortel
kalkhoudende metselmortel met moderne cement-voegmortel - problematiek

Kalk als toepassing in mortels bij behoud en restauratie van historische gebouwen

In de afgelopen 150 jaar hebben moderne kunstmatige cementmortels de traditionele kalkmortel vervangen. Tegenwoordig zijn cementmortels het meest gekozen bouwmateriaal bij steenachtige substraten bedoeld voor sterke constructies. Daarom zijn bij moderne gebouwen de cementmortels het meest geschikt, echter niet bij historische gebouwen.

De noodzaak van specifieke kennis en het verschil aangaande historische en moderne gebouw technologie en structuren is essentieel als hierbij succesvolle reparaties en onderhoud moet worden uitgevoerd.

Kalk was duizenden jaren lang het voornaamste bindmiddel voor mortels en pleisters en in gebruik bij de meest steenachtige complexen en versterkte bouwwerken voor 1900. Wat is de reden dat men is overgegaan naar moderne cementmortels?

Moderne cement is harder en meer gesloten qua wateropname dan kalkmortels, het doel om een meer uniforme traditionele mortel of pleister toe te gaan passen is dat deze beter vocht reguleert en/of afstaat aan materialen waarmee het verwerkt wordt en deze sneller doet drogen maar ook voldoende sterkte biedt in samenhang met de toegepaste poreuze en taaiere steenachtige materialen. Deze bepaalde combinaties van steenachtige materialen en mortels met cement toevoegingen verkrijgen zodoende een langere vormvaste levensduur met een hogere aanvang-druksterkte. 

Moderne gebouwen vertrouwen doorgaans op de buitenschil om te voorkomen dat vocht in de inwendige constructie kan binnendringen, toch is dit niet het geval in situaties met gevelmetselwerk en/of met isolatie in een spouwmuur-constructie. Bij gevelmetselwerk gaat het eerder om afstaan van geabsorbeerd hemelwater aan de buitenlucht door de poreuze eigenschappen van bakstenen en zand-cementmortels.

De oude kalkmortel soorten in combinatie met baksteen hebben bewezen goede eigenschappen waar het gaat om reguleren van vocht in metselwerk wat ten goede komt aan het welzijn van historische gebouwen. Het toepassen van moderne en te harde cement-(voeg)mortels bij historische gebouwen moet worden voorkomen, de kans dat vocht ingesloten wordt is groot met kans op blijvende gevolgschade. 

Het blijft interessant en om notitie te nemen van het feit dat veel bouwwerken die vaak meer dan 500 jaar geleden gebouwd zijn met kalkmortel technologie, vandaag de dag nog steeds in een uitstekende conditie verkeren. Hoe zal dat met onze moderne structuren zijn over 500 jaar?

Een korte chronologische historie van kalk toepassingen in bouwwerken

  1. Prehistorische toepassing; Mesolithische periode 9000 – 4000 v.Chr.: Jericho, Mesopothamië; Gepolijste kalk pleister vloer
  2. 2500 v.Chr. – Oud Egypte; kalk en gips muurpleisters
  3. 500 v.Chr. – Mycenae, Griekenland; fijn kalkstukwerk in tempels
  4. 300 v.Chr. – Romeins Italië; kalkbeton, een mix van zand, kalk en puzzolanen toegepast in het Appian Aquaduct
  5. 98 in onze jaartelling – Duitsland; waterwerken of Gaul gebruik van puzzolanen bevattende kalkmortel
  6. 122 – 130 in onze jaartelling – de Muur van Hadrianus, geconstrueerd met kalkhoudende betonmortel
  7. 600 – 1600 in onze jaartelling – meest gangbare mortels om te bouwen en muren te pleisteren

Bestaand houtskelet binnenblad opnieuw verankeren aan metselwerk

Historie houtskelet binnenbladen van spouwmuur constructies

De eerste (ons bekend en in Nederland toegepast) houtskelet binnenblad constructies, in combinatie met een gemetseld buitenblad van baksteen en daartussen een spouw, werden verankerd met verzinkt stalen spouwankers met punt-schroefdraad en haak. Deze spouwankers werden ingedraaid in de houten stijlen van het houten skelet doorheen de waterwerende en dampdoorlatende folie of in het hart van een houten stijl en/of naad tussen twee vochtwerende vezelplaten in met daarachter een houten stijl.

Spouwmuur constructie verankering

Het probleem met verzinkt stalen spouwankers is dat deze slijten en versneld roesten in een aanhoudend vochtig klimaat en daarom minder duurzaam zijn dan de gevelconstructie van gebouwen zelf. De levensduur van een gebouw werd destijds geschat op 60 tot 100 jaar en de levensduur van verzinkt stalen spouwankers was destijds 25 tot 35 jaar (opgave door de leverancier).

Destructief onderzoek

In anderhalf jaar tijd heeft Thor Logical gevelonderzoek verricht aan 7 verschillende gebouwen van ten hoogste 30 jaren oud waarbij houtskelet binnenbladen zijn toegepast met verzinkt stalen spouwankers. In alle situaties zijn bij deze 7 objecten eerst scheuren ontstaan in het metselwerk van buitenbladen die aanleiding gaven tot gevelonderzoek. 

In het kort komt het erop neer dat wij tijdens destructief onderzoek bij verschillende gebouwen verzinkt stalen spouwankers hebben aangetroffen met roest klasse 1 t/m 4 volgens BRL 2109 tabel of met een ander soort gebrek of ernstige en/of risicovolle tekortkoming.

Gevelinspectie Liebergerweg e.o. Hilversum -142

Naast onze waarnemingen met verzinkt stalen spouwankers bij houtskelet binnenbladen zien we ook dat verzinkt stalen kozijnankers zijn toegepast in het buitenblad van metselwerk. In enkele situaties hebben we volledig roestige kozijnankers aangetroffen met diameter afname met als gevolg dat metselwerk wordt opgedrukt en ruimte ontstaat op deze posities in de lintvoegen die deze situatie alleen zal doen verergeren en meer schade zal veroorzaken. 

Noodzaak spouwankers

Natuurkrachten hebben veel invloed op het buitenblad van een spouwmuur constructie en het eigen gewicht (massa) van het metselwerk heeft ook een belangrijk aandeel in krachten die op een gevel worden uitgeoefend. Daarom worden bij gevels met houtskelet binnenbladen veelal geveldragers toegepast waar metselwerk op wordt geplaatst tot een bepaalde grootte en verdiepingshoogte. 

Aangezien een houtskelet binnenblad onvoldoende stijf is (minder sterk dan een steenachtig homogeen substraat) en als buigslap wordt aangemerkt, komen alle krachten die invloed hebben op gemetselde gevels in deze situatie voor het grootste deel voor rekening van baksteen metselwerk buitenblad. Mede door onjuiste verankering door toepassing van kozijnankers in het buitenblad, bouwfouten en de hiervoor genoemde situaties met verzinkt stalen spouwankers, zullen eerder scheuren ontstaan in metselwerk van de buitengevel.

De verankering van buitenblad met binnenblad in situaties met houtskelet binnenbladen noemt men contourverankering waarbij spouwankers alleen in de houten stijlen mogen worden aangebracht, met uitzondering van houten stijlen rondom gevelvulling en randen (uiteinden van het houtskelet). 

Contourankerplan Houtskelet

In de bovenste 50cm en 100cm vanuit de hoeken van een gebouw mogen geen spouwankers worden toegepast in een houtskelet binnenblad. Uitzonderingen daargelaten zoals bij dilataties en specifieke constructiedetails.

Door hiervoor genoemde beperkingen en situaties met betrekking tot verankeren buitenblad metselwerk aan een binnenblad van houtskelet, zorgen deze soms ook voor problemen met geveldragers die door verschillende oorzaken onvoldoende geborgd zijn aan casco betonconstructie. 

Hoe lossen we dit probleem in heden en toekomst op?

Tegenwoordig worden bij spouwmuur constructies die bestaan uit een buitenblad van metselwerk en een binnenblad van houtskelet veelal roestvast rondstalen spouwankers toegepast van (A4) RVS 316 kwaliteit.

Dan hebben we het alleen nog maar over gebouwen met houtskelet binnenbladen waarbij verzinkt stalen spouwankers zijn toegepast. Deze gebouwen vormen een risico voor zowel de gezondheid als grote kans op ernstige gevolgen voor bewoners, gebruikers en passanten als de gevel zal bezwijken of zelfs al bij een enkele loskomende baksteen.

Kan gevelmetselwerk opnieuw worden verankerd aan bestaand houtskelet?

In de praktijk blijkt het lastig om vanaf de buitenzijde RVS Air Twist renovatie-spouwankers aan te brengen, je kunt immers niet exact zien waar de houten stijlen zich bevinden. De houten stijlen zijn soms niet dikker dan 38mm. Het aan de buitenzijde openmaken en verwijderen van bakstenen, het zoeken, nieuwe spouwankers aanbrengen en daarna de gevel weer netjes dichtmaken en afwerken is een kostbare en tijdrovende klus waarbij vaak ook een steiger nodig is.  

IMG_2452

Een beter en goedkoper alternatief is het toepassen van RVS Air Twist renovatie-spouwankers die van binnen uit (vanuit de woning) worden geplaatst na het verwijderen van de afwerking aan de binnenzijde van kamers waardoor het houtskelet zichtbaar wordt. In sommige situaties kan zelfs de afwerking kamerzijde van het binnenblad intact blijven als goede resultaten worden geboekt met een hout-scan/detector en hierbij stijlen met voldoende dikte aanwezig zijn.

 

Werkwijze aanbrengen RVS Air Twist renovatie-spouwankers

Met behulp van een vooraf afgestemd contour-ankerplan worden de posities van de nieuwe renovatie-spouwankers bepaald. Met een 5mm diameter houtboor worden rechtstandig en haaks met de lengterichting mee op de houten stijl in het hart een gat geboord. Hierna wordt afhankelijk van de spouwbreedte met een steenboor tot een diepte van 60mm in het buitenblad (metselwerk breedte 100mm) geboord doorheen de houten stijl met een steenboor van voldoende lengte en waarbij gelet wordt op de weerstand die men voelt tijdens aanbrengen in het metselwerk buitenblad, met name bij strengpers(bak)steen dient men zorgvuldig te werk te gaan.

Vervolgens wordt een Air Twist renovatie-spouwanker van de juiste lengte met hamerslag (let op! hiervoor is een hulpstuk nodig) door het voorgeboorde gat in de houten stijl gedreven en is de verbinding tot stand gekomen.

Welke renovatie-spouwankers moet ik toepassen?

De roestvast stalen renovatie spouwankers (Air Twist) met gedraaide wokkelvorm (Helical) zijn geschikt en getest voor het bevestigen van steenachtige materialen onderling en/of aan hout-sterkte klasse C18 en C24; het meest toegepaste (Naald)hout voor de bouw en houtskelet zijn Vuren of Grenen.

Stappenplan

  • Destructief onderzoek met behulp van hoogwerker of steiger aan de buitenzijde en binnen in kamers van tenminste twee woningen en zelfs bij meerdere type woningen (indelingen) meer woningen;
  • Trekproeven buitenblad metselwerk met RVS Air Twist Renovatiespouwankers;
  • Contourankerplan opstellen en RVS Air Twist renovatie-spouwankers laten plaatsen door een TH gecertificeerd persoon/bedrijf;
  • Optioneel na-controle met hoogwerker langs gevels.

Voordelen RVS Air Twist renovatie-spouwankers met KOMO en CE:

  • Roestvast staal 316 kwaliteit is klimaat-vocht – (roest)bestendig;
  • Roestvast staal heeft een zeer lage thermische geleidbaarheid;
  • Roestvast staal heef een hoge brandwerendheid (brandveiligheid).

Informatie over metselwerk wapening producten en systemen: www.thorhelical.nl

Een gevelinspectie laten uitvoeren door Thor Logical

Een gevelinspectie laten uitvoeren door specialisten en adviseurs van Thor Logical

Gevelinspectie Thor Logical

Wekelijks is Gerjo Molenaar van Thor Logical één of meer dagen buiten op een locatie voor een gevelinspectie of op adviesbezoek, tijdens een gevelinspectie of gebouw-inspectie gaat Gerjo samen met een ervaren metselaar en/of dakdekker het onderzoek aan. Het voordeel hiervan is delen van kennis en waardering voor vakmanschap.

Een aanvraag en verzoek voor het uitvoeren van een gevelinspectie komt binnen of via ons netwerk, meestal via email, of via het contactformulier www.thorlogical.nl/contact. Van de aanvrager ontvangen we de relevante (project)gegevens en checken die op de website van vastgoed kaart Nederland, waar we online alle informatie kunnen vinden over bouwjaar en vastgoed-data van het desbetreffende object. Vervolgens checken we onze planning en agenda qua inzet en beschikbaarheid en koppelen we deze optionele data terug naar de aanvrager. Vervolgens checken we via Google streetview de bereikbaarheid, vorm en hoogte van te onderzoeken gebouw(en) en object(en) en zoeken daar een passende hoogwerker of andere voorziening bij.

Gevelinspectie hoogbouw

Het komt regelmatig voor dat er al steigers om de gebouwen heen geplaatst zijn zodat we direct overal goed bij kunnen. Voor het opstellen van de offerte houden we rekening met al dit soort zaken waardoor we goed voorbereid aan het werk gaan.

In de offerte wordt de uitvraag beschreven en al onze inspectiewerkzaamheden worden gespecificeerd waarmee we direct duidelijkheid verschaffen richting de aanvrager. Vaak doen we meer dan omschreven staat als dit past binnen het onderzoek zonder daarvoor extra te rekenen, we doen dit alleen in belang van de eigenaar en/of opdrachtgever en vanzelfsprekend in overleg. De eigenaar en/of opdrachtgever heeft ook bepaalde plannen of specifieke wensen die hij opgenomen wil zien tijdens een gevelinspectie en deze bevindingen in het rapport terug wil zien. Hier houden wij dus rekening mee tijdens onderzoeken en schrijven van het rapport. Na ontvangst van de opdrachtverstrekking starten we met voorbereidingen; Het is fijn als de bewoners en omwonenden door de eigenaar en/of opdrachtgever ruimschoots van tevoren geïnformeerd zijn over de werkzaamheden en onderzoeken door Thor Logical en soms door verschillende partijen. 

Wie of wat is Thor Logical en hoe pakken ze een gevelinspectie aan?

Meer dan 60% van de gebouwen in Nederland hebben gevels of constructies van metselwerk. Thor Logical is een onderzoeksbureau die gespecialiseerd is in gevelmetselwerk en alle overige -veel voorkomende- metselwerk constructies en verankeringstechnieken.
IMG_1629

Voor het destructief onderzoek roepen we de hulp in van verschillende gevelspecialisten (ketenpartners uit desbetreffende regio) op het gebied van metselwerk en/of dakwerk. Omdat we destructieve openingen maken in het metselwerk zullen we deze ook weer netjes moeten dichtmaken zodra we klaar zijn met het onderzoek. 

Op locatie aankomen start Gerjo samen met de metselaar en/of dakdekker met een visuele inspectie en rondgang rond gebouwen of complexen. Op de bouwplaats maken we eerst kennis met de uitvoerder. We hebben ook altijd de juiste beschermingsmiddelen bij ons en onze veiligheidsgordels en klimmaterieel is goedgekeurd en veilig. Verder hanteren wij de instructies en protocollen die aanwezig zijn op de bouwplaats. 

Visueel onderzoek

Tijdens de visuele ronde en opname langs gebouwen vanaf de begane grond en bij voldoende daglicht, krijgen we al een goed beeld van welke plekken en posities in aanmerking komen voor nader onderzoek. Daarbij houden wij rekening met het doel van het onderzoek, de uitvraag door de opdrachtgever en de inspecties zelf conform de bij behorende toe te passen richtlijnen, normen en regelgeving. Vervolgens stappen we in de hoogwerker of op het steiger en bekijken de daken en omgeving, daarbij zien we meer dingen die we niet snel vanaf de begane grond kunnen zien.

Aan het bouwjaar, bouw- type en methode en het metselverband weten we immers of we te maken hebben met een massief gemetselde gevel of met een spouwmuur constructie. Hieronder beschrijven we een onderzoek van een gevelinspectie met een spouwmuur constructie.

We gaan van boven naar beneden langs de gevels met het zoeken naar metalen spouwankers en ankerpatronen met behulp van een metaaldetector, daarbij zetten we kruisjes op de gevel met witkrijt zodra we een spouwanker hebben gedetecteerd. We nemen tijdens spouwmuur constructie onderzoek meteen alle scheuren en schade’s mee die we tegenkomen en brengen deze in kaart. Wij kijken hierbij niet alleen naar het metselwerk maar naar het geheel van gevel en dak; de gebouwschil.

Als alle kruisjes gezet zijn zien we dat er een ankeratroon is ontstaan en kunnen we het aantal spouwankers per vierkante meter bepalen. We weten dan meteen of in huidige situatie de constructieve verankering van buitenblad aan binnenblad voldoet of niet. Deze informatie kan zeer belangrijk zijn bij renovatieplannen.

Buitenpakket isolatie

Het extra gewicht aan een gevel zal in geval van een buitenisolatie-pakket met afwerking al snel oplopen tussen 14kg tot 30kg en soms wel 35kg per vierkante meter. Het grote bijkomende voordeel van een buitenisolatie-pakket is dat deze ook schade en scheuren in metselwerk zal overbruggen en herstel hiervan niet meer zo snel nodig zal zijn, tenminste als de juiste roestvast stalen renovatie-spouwankers worden toegepast samen met het nieuwe isolatie systeem.

Destructief onderzoek

Zodra we op verschillende geveldelen waarbij we tevens op verschillende hoogtes en posities met verschillende windrichtingen, rondom het gebouw, de spouwanker-patronen hebben vastgesteld, starten we met het destructieve onderzoek.

Als men het woord destructief leest dan denkt men al snel aan iets dat kapot gaat, maar in ons geval betekent dit de-structureren oftewel het uit elkaar halen van constructiedelen. We maken nette openingen in gevelmetselwerk waarbij we bakstenen en mortel verwijderen om deze na het onderzoek weer netjes dicht te maken met een gelijksoortige baksteen en mortel. Ook in de spouwmuur constructie plaatsen we eventuele isolatie en waterkering materiaal netjes terug. Tijdens het uithakken van baksteen en mortel komen we al veel te weten over de opbouw van het buitenblad, naast baksteen en mortel -kwaliteit zegt dit ook iets over het metselwerk ter plaatse zelf zoals de homogeniteit en/of er zorgvuldig met kennis van zaken gewerkt is destijds. In de spouw zelf kijken we naar de conditie en kwaliteit van spouwankers en waaruit het binnenblad bestaat, soms zijn er verschillende toepassingen die wel/niet constructief zijn; zo kan het binnenblad van een kopgevel of hoger bouwdeel uit beton bestaan en bij langsgevels kunnen binnenbladen van kalkzandsteen, betonsteenblokken of zelfs van geprefabriceerd houten skelet zijn gemaakt. Vandaar dat wij onderzoek op verschillende posities uitvoeren.

afgebroken spouwanker
Gevelinspectie Liebergerweg e.o. Hilversum -133

Betonnen gevelelementen zoals balkonplaten, galerij platen, ondersteuning van betonplaten (console’s), gevelbanden, lateien en kolommen, worden vaak omsloten door metselwerk. Al deze aansluitingen zijn aandachtspunten en zullen we nader moeten onderzoeken, vaak zien we al opgetreden schades aan bakstenen en mortel van metselwerk dat star verbonden is aan betononderdelen. Dit komt o.a. door thermische werking en eventueel vochtexpansie in combinatie met een onjuiste detaillering.

 

Sowieso dient het metselwerk vrij te blijven van betonconstructies, hierover schrijven wij een advies en/of aanbeveling in ons rapport.

Ook kijken we naar de andere schadebeelden, dit kan het geval zijn bij dakranden, dilataties, balustrades van metselwerk en aansluitingen boven gevelvullingen, gevelopeningen en bij de fundering. Op deze posities maken we het metselwerk open om oorzaken van schade en lekkage te kunnen onderzoeken en beoordelen. Wat ook altijd de aandacht behoeft zijn de waterkeringen en waterdicht geachte aansluitingen. Van al deze zaken schrijven we een advies en/of aanbeveling in ons rapport.

betonelementen en metselwerk

Optisch en Haptisch onderzoek en testen

Aansluitend op het visuele en destructieve onderzoek voeren we een aantal testen uit waaronder: 

  • Hardheid vaststellen van het voegwerk op meerdere posities met behulp van een slag en meet – apparaat om te bepalen of het voegwerk aan minimale eisen voldoet;
  • Permeabiliteit met Karsten buis apparaat om vast te kunnen stellen of gevelmetselwerk (baksteen, legmortel en voegmortel) voldoende weerstand biedt tegen hemelwaterverzadiging en regenbuien;
  • Trekproeven op binnenblad en buitenblad van de spouwmuurconstructie met een Newton trek en meet -apparaat met behulp van renovatie-spouwankers;
  • Indicatief scheefstanden en verzakkingen vaststellen met behulp van een digitaal instrument;
  • Daarnaast beschikken wij over diverse apparatuur voor onderzoek aan gevels en daken.
Voeghardheid testmeter
hydrofobe testen gevels
Trekproeven
lintvoegwaterpassing

Report and Run – voorlopige constateringen en conclusie

Tijdens inspectie onderzoek en opname worden primaire gegevens direct vastgelegd met foto’s in een digitaal verslag met behulp van cloud-software op een iPhone of iPad.

Bij dringende zaken of advies kan dit voorlopige verslag met foto’s gedeeld worden met opdrachtgever, betrokkenen en eventueel gemeentelijke instanties om snel acties te kunnen ondernemen.

Rapport

De opdrachtgever ontvangt het gevalideerde rapport uiterlijk binnen tien werkdagen na dag van opname, in de regel ontvangt de opdrachtgever (afhankelijk van complexheid en validatie) het rapport een week na inspectie digitaal in zijn of haar postvak. De rapporten van Thor Logical zijn chronologisch geschreven waarbij zo min mogelijk gebruik wordt gemaakt van tabellen en vakjes met ingewikkelde teksten en cijfers om deze goed leesbaar te houden. Uiteraard kunnen de adviseurs van Thor Logical e.e.a. toelichten en trachten te verduidelijken als de opdrachtgever erom vraagt.

Gevelverankering Natuursteen

Historisch Metselwerk Onderzoek

Tijdens een historisch metselwerk onderzoek aan de Koepoort in Enkhuizen hebben we een onzichtbaar smeed-ijzer ankerpatroon in kaart gebracht met behulp van metaaldetectie. De Koepoort is een belangrijke entree tot de stad en is een overgebleven versterking en onderdeel van eeuwenoude verdedigingswerken rondom Enkhuizen. 

De buitengevel van de Koepoort is opgetrokken met metselwerk en blokken natuursteen. De natuurstenen façade is imposant en kenmerkend qua bouw en uiterlijk. De verschillende soorten natuursteen (zandsteen) waaronder Bentheimer en Obernkirchener zijn afwisselend door elkaar heen toegepast. Tijdens deelvervanging (21e Eeuw) zijn nochtans onbekende soorten natuursteen toegepast maar dit valt nauwelijks op door de donkere en natuurlijk gevormde beschermlagen van het originele zandsteen.

Het doel van ons onderzoek was het verzamelen van informatie over de positie van blind-gevelankers waarmee de natuursteen blokken onderling en met achterliggend metselwerk zijn verbonden en om de oorzaak te kunnen achterhalen van het schadebeeld dat is ontstaan aan het natuursteen.

Uit ons onderzoek kwam naar voren dat de voorzijde van de Koepoort met meer detail ook meer versterkt uitgevoerd is dan de achterzijde wat ook logisch was destijds, aan de voorzijde is geen schadebeeld ontstaan door blind-gevelankers. Door de dikke muren (fortificatie) aan de voorzijde was extra verankering waarschijnlijk niet nodig. Aan de achterzijde echter is veel smeedijzer toegepast om de natuursteenblokken met het metselwerk te verbinden, de uitvoering van metselwerk met natuursteenblokken was achter minder fors dan aan de voorzijde.

Koepoort Enkhuizen 2020-8

We hadden na het scannen van de gevel aan de achterzijde een patroon in kaart kunnen brengen waaruit duidelijk op te maken is waar de blind-gevelankers structureel zijn toegepast, waarop we met behoud van het natuursteen en zonder nieuwe schade aan te richten een smeedijzeren anker hebben kunnen onderzoeken vanaf de buitenzijde. De originele smeedijzeren ankerstaaf was van oorsprong circa 24mm dik maar door vochtindringing in de constructie is deze gaan roesten en uitzetten tot wel 60mm dik en is het schadebeeld ontstaan zoals we die nu zien bij de natuurstenen gevelafwerking aan de achterzijde. 

Met het door Thor Logical uitgevoerde onderzoek kan men zich nu richten op te nemen maatregelen. Met onze adviezen kan men nu rekening gaan houden met mogelijkheden en zelfs onmogelijkheden, voor het schrijven van een herstelplan. Zo geven wij in deze situatie het advies om géén restauratiemortel toe te passen tussen de horizontale delen van het zandsteen. Ook raden wij het niet aan om de natuurlijk gevormde donkere beschermlaag van het zandsteen te verwijderen tenzij alleen met een harde borstel (kokosharen of pvc-haren) te ontdoen van vervuiling.